Hàng chục năm nay, đầu tư công luôn được xem là “bầu sữa” cho các doanh nghiệp nhà nước của địa phương.

Cắt giảm đầu tư “bóp chết” doanh nghiệp địa phương

“Chúng tôi đã nghiên cứu và thấy rằng, mỗi khi vốn đầu tư từ ngân sách bị cắt giảm thì triển vọng kinh tế cũng như tình hình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp địa phương đều gặp rất nhiều khó khăn”, Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Hòa Bình, ông Bùi Hà Quang, đúc kết lại.

Đối với tỉnh khu vực Tây Bắc này, năm 2009 nền kinh tế đã đạt một bước bứt phá rất lớn khi thu ngân sách gần gấp 2 lần chỉ tiêu được giao và lần đầu tiên vượt một nghìn tỷ đồng.

Bối cảnh lúc ấy, khi Chính phủ thực thi chính sách kích cầu đầu tư đã tạo nên những bước đột phá lớn về phát triển kinh tế của tỉnh, đem lại lợi nhuận cho nhiều doanh nghiệp. Nhưng, triển vọng kinh tế đến nay đã khác, khi chính sách tài khóa thắt chặt được triển khai kéo dài suốt từ năm ngoái đến nay.

heo nhìn nhận của Sở Kế hoạch và Đầu tư Hòa Bình, trong sáu tháng đầu năm 2012, tình hình kinh tế trên địa bàn gặp rất nhiều khó khăn với nhiều doanh nghiệp buộc phải giải thể, mất địa chỉ, không nộp thuế…

Nguyên nhân của sự việc này cũng được Sở chỉ ra, đó là do vốn đầu tư bị cắt giảm, nhiều dự án phải đình hoãn, thậm chí ngừng hẳn đã dẫn đến tình cảnh hiện nay của nhiều doanh nghiệp.

Hàng chục năm nay, đầu tư công luôn được xem là “bầu sữa” cho các doanh nghiệp nhà nước của địa phương. Kể từ giai đoạn đổi mới, cơ sở hạ tầng nhận được nhiều cú hích từ đầu tư nhà nước để cải thiện rất nhiều sự thiếu hụt về điện, đường, trường, trạm…

Cũng như nhiều tỉnh thành khác, các doanh nghiệp của Hòa Bình lao vào “tranh chấp” các dự án có vốn ngân sách. Doanh nghiệp làm thủy lợi, xây dựng, thậm chí thương mại cũng nhao ra làm đường, làm vật liệu xây dựng để “đón lõng” dự án.

Trong dòng chảy ấy, nhiều doanh nghiệp thuộc các loại hình khác cũng được hình thành để bám vào cơ chế xin – cho đối với phân bổ vốn đầu tư cơ sở hạ tầng. Thậm chí, ngay cả doanh nghiệp tư nhân ở tỉnh cũng bám vào vốn đầu tư ngân sách để phát triển.

Khó bảo địa phương giảm đầu tư

“Trong nhiều năm qua, chi tiêu công được coi là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Việt Nam”, bản báo cáo mang tên “Đầu tư công Việt Nam: Quá khứ, hiện tại và tương lai” do Ủy ban Kinh tế của Quốc hội và Cơ quan phát triển Liên hiệp quốc (UNDP) đặt hàng một nhóm nghiên cứu, được công bố mới đây đã đúc kết.

Tuy nhiên, hệ quả tất yếu của việc phân cấp đầu tư rất mạnh trong thời gian qua đã khiến nhiều địa phương mất kiểm soát nguồn tiền cho các dự án hạ tầng của mình, dẫn tới việc đầu tư dàn trải và “thất thoát” nguồn lực của đất nước.

Cho đến nay, Hà Giang vẫn được coi là ví dụ điển hình về “sai lầm” trong phân cấp đầu tư quá mức. Chỉ trong gần 5 năm (1999-2005), Hà Giang đã triển khai tới 1.900 công trình xây dựng cơ bản ở mọi xã với tổng dự toán vốn đầu tư là 3.308 tỷ đồng, trong khi ngân sách đầu tư xây dựng cơ bản của tỉnh giai đoạn này chỉ khoảng 1.250 tỷ đồng.

Hậu quả là nợ các dự án đầu tư xây dựng căn bản của Hà Giang vượt quá xa khả năng ngân sách của tỉnh, Kết cục là Trung ương phải cứu trợ.

Ông Võ Đại Lược, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Chính trị thế giới cho rằng, việc các địa phương được quyền tự chủ rất lớn về quy hoạch phát triển, quyết định xây dựng cơ sở hạ tầng trong tỉnh dẫn tới hệ quả là Việt Nam có tới 63 nền kinh tế tỉnh thành và 1 nền kinh tế quốc gia, tỉnh thành nào cũng phấn đấu trở thành những nền kinh tế công nghiệp, có các khu, cụm công nghiệp, có sân bay, bến cảng, trường đại học, đài phát thanh và truyền hình riêng…

Quan điểm của ông Lược được nhiều con số chính thức chứng minh. Tính đến tháng 9/2011, thống kê trên cả nước có tới 440 trường đại học và cao đẳng với bình quân mỗi tỉnh có 7 trường đại học và cao đẳng. Hay, tính đến tháng 2 năm nay, Việt Nam có 267 khu công nghiệp, bình quân mỗi tỉnh thành có 4 khu công nghiệp.

Tại sao lại có chuyện đầu tư công bị phân tán? Câu hỏi này đã từng được Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh lý giải trước Quốc hội. Bởi lẽ, hàng năm các địa phương đều được giao chỉ tiêu về phát triển kinh tế...

“Vậy không có địa phương nào không phải lo việc đầu tư để chuyển dịch cơ cấu kinh tế, để tăng trưởng kinh tế, để cải thiện đời sống nhân dân... Cho nên, nếu ta không thay đổi, nếu giữ nguyên như thế này thì khó lắm”, ông Vĩnh nói.

Theo báo cáo của Ủy ban Kinh tế, một điều đáng nghịch lý là sau hơn 20 năm đổi mới chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường, quy mô chi tiêu chính phủ Việt Nam lại tăng mạnh từ khoảng 22% năm 1990 lên tới hơn 30% GDP trong năm 2010.

Kết quả là thâm hụt ngân sách diễn ra liên tục trong khoảng hơn một thập kỉ qua và có mức độ ngày càng gia tăng. Cụ thể, thâm hụt ngân sách không bao gồm chi trả nợ gốc của Việt Nam trung bình trong giai đoạn 2003-2007 chỉ là 1,3% GDP, nhưng con số này đã tăng hơn gấp đôi lên 2,7% GDP trong giai đoạn 2008-2012.

Thâm hụt ngân sách liên tục đã kéo theo sự gia tăng nhanh của nợ công. Tổng nợ công của Việt Nam đã tăng từ khoảng 40% GDP từ cuối năm 2007 lên tới hơn 57% GDP vào cuối năm 2010. Trong đó, nợ nước ngoài của Việt Nam cũng tăng từ 32% lên tới gần 42% GDP.

“Trong nhiều năm qua, chi tiêu công được coi là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, chi tiêu chính phủ một khi đã vượt quá ngưỡng nào đó sẽ cản trở tăng trưởng kinh tế do nó gây ra sự phân bổ nguồn lực một cách không hiệu quả, tham nhũng, thất thoát...”, báo cáo của Ủy ban Kinh tế nhìn nhận.

Nhưng, đồng tình rằng đầu tư công đang đem lại nhiều hệ lụy xấu đối với nền kinh tế, nhưng với lãnh đạo của nhiều tỉnh, thành phố, để các doanh nghiệp ở địa phương “sống” được mà không phải dựa vào đầu tư công lại là vấn đề rất khó.

Vũ Anh Quân